dna moczanowa - charakterystyka, diagnoza, leczenie i dietoterapia
Dietoterapia

Dietoterapia dny moczanowej

W krajach wysokorozwiniętych na dnę moczanową choruje nawet 4,5 – 12% ludności. Choroba częściej dotyka mężczyzn niż kobiet. Dna moczanowa (podagra) charakteryzuje się występowaniem stanów zapalnych w obrębie stawów jak również w okolicy tkanek miękkich oraz nerek. Stan zapalny jest wynikiem krystalizacji moczanu, fagocytozą kryształów i powstawaniem złogów. Główną przyczyną tego schorzenia jest niewłaściwa dieta, brak aktywności fizycznej, nieodpowiednia farmakoterapia ale także choroby metaboliczne takie jak otyłość, cukrzyca czy nadciśnienie tętnicze. Jak w przypadku wielu innych chorób skuteczne leczenie odbywa się dwutorowo, a mianowicie poprzez farmakoterapię oraz właściwy sposób żywienia. Dietoterapia dny moczanowej odgrywa istotną rolę w procesie leczenia. Odpowiednia dieta może zmniejszyć stężenie kwasu moczowego we krwi a także ryzyko wystąpienia napadów oraz złagodzić objawy choroby.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • czym jest dna moczanowa, jakie są objawy choroby oraz czynniki wyzwalające;
  • jak wygląda diagnostyka dny moczanowej;
  • na czym polega dietoterapia dny moczanowej oraz jakie produkty spożywcze należy ograniczyć;
  • GRATIS –> przykładowy jadłospis do pobrania.

Hiperurykemia, czyli stężenie kwasu moczowego

Dna moczanowa charakteryzuje się hiperurykemią, czyli podwyższonym stężeniem kwasu moczowego we krwi. Górna granica kwasu moczowego w surowicy krwi wynosi 5,2 mg/dl u mężczyzn, 4,0 mg/dl u kobiet przed menopauzą oraz 4,7 mg/dl u kobiet po menopauzie. Hiperurykemie stwierdza się, gdy stężenie kwasu moczowego wynosi powyżej 7mg/dl. W przypadku stężenia powyżej 9 mg/dl dochodzi do wystąpienia moczanowego zapalenia stawów.

Kwas moczowy stanowi końcowy produkt przemiany puryn, które między innymi dostarczamy wraz z pożywieniem. Większość związków purynowych pochodzących z żywości jest wchłaniana, a następnie metabolizowana do kwasu moczowego i wydalana wraz z moczem. Całkowita zawartość kwasu moczowego w organizmie człowieka wynosi 1200 mg, zaś jego dzienne wydalanie przez nerki powinno wynosić 700 – 800 mg.

Hiperurykemia może być:

  • pierwotna – o podłożu genetycznym i związana z nieprawidłowym działaniem enzymów odpowiedzialnych za metabolizm puryn.
  • nabyta – spowodowana spożywaniem nadmiernej ilości produktów bogatych w puryny, nadmiernym spożyciem fruktozy, nadużywaniem alkoholu. Po za tym podłożem nabytej hiperurykemii może być też upośledzenie czynności nerek, nadmierny wysiłek fizyczny, niedoczynność tarczycy lub nadczynność przytarczyc.

Charakterystyka dny moczanowej i towarzyszące objawy

Głównym czynnikiem powstawania objawów dny moczanowej są sole kwasu moczowego, które gromadzą się w stawach i tkankach miękkich pod postacią guzków. Guzek dnawy wywołuje stan zapalny, który przyczynia się do niszczenia struktur stawowych, miąższu nerki i kości. Wyróżnia się cztery stadia choroby:

  • hiperurykemia bezobjawowa, czyli bezobjawowe podwyższenie stężenia kwasu moczowego (w przypadku hiperurykemii bezobjawowej większość pacjentów może nigdy nie zachorować na dnę moczanową);
  • ostre dnawe zapalenie stawów (napady zapalenia stawów);
  • okres międzynapadowy;
  • przewlekłe zapalenie stawów (dna przewlekła, napadowa).

Typowe objawy ataku dny moczanowej to silny ból stawu, jego obrzęk oraz charakterystyczna zaczerwieniona skóra, często napięta i błyszcząca. Pierwszy atak dny moczanowej zwykle obejmuje jeden staw i najczęściej dotyczy stawu śródstopno – paliczkowatego, bój pojawia się nad ranem. W kolejnych napadach dochodzi do zapalenia stawów skokowych i kolanowych. Nieleczone napady dny moczanowej trwają od 10 dni do trzech tygodni, powodując silne bóle, często uniemożliwiające chodzenie. Nawroty napadów mogą pojawiać się po upływie sześciu miesięcy do dwóch lat. Wczesna diagnoza, wprowadzenie leczenia farmakologicznego oraz dietoterapia dny moczanowej znacząco zmniejszają dolegliwości, częstotliwość napadów oraz obszar zajmowanych stawów.

Jak już wcześniej wspomniałam, do czynników ryzyka wystąpienia dny moczanowej głównie należy nadwaga i otyłość, alkoholizm a także hiperlipidemia (podwyższony poziom cholesterolu oraz trójglicerydów we krwi). Podwyższone stężenie kwasu moczowego jest czynnikiem ryzyka chorób sercowo – naczyniowych, ponieważ złogi mogą osadzać się również w mięśniu sercowym i naczyniach krwionośnych. Sprzyja to powstawaniu zmian miażdżycowych, nadciśnieniu tętniczym a także podnosi ryzyko choroby niedokrwiennej serca i udaru mózgu.

Czynniki wyzwalające napady dny moczanowej

czynniki wyzwalające napad dny moczanowej

Diagnostyka dny moczanowej

W przypadku pojawienia się objawów oraz przed rozpoczęciem farmakoterapii i dietoterapii dny moczanowej należy oznaczyć stężenie kwasu moczowego we krwi i moczu. Diagnostyka obejmuje również badanie płynu stawowego. U pacjentów ze stwierdzoną dną moczanową warto wykonać diagnostykę chorób współtowarzyszących takich jak nadciśnienie tętnicze, dyslipiddemia czy cukrzyca typu 2. Na temat diagnostyki profilu lipidowego przeczytasz w moim artykule cholesterol w normie. Natomiast o nadciśnieniu pisałam w artykule otyłość brzuszna a nadciśnienie.

Kwas moczowy w surowicy krwi – normy

Wartości referencyjne zależne są od płci i wynoszą odpowiednio:

  • 2,3 -6,6 mg/dl dla kobiet
  • 3,6 8,5 mg/dl dla mężczyzn
Kwas moczowy wydalany z moczem – normy

W przebiegu dny moczanowej zazwyczaj dochodzi również do zwiększonego wydalania kwasu moczowego wraz z moczem. W warunkach naturalnych ilość kwasu moczowego wydalana z moczem nie powinna przekraczać:

  • 750 mg/dobę u kobiet
  • 800 mg/dobę u mężczyzn
Badanie właściwości fizycznych i chemicznych płynu stawowego

Podczas badania płynu stawowego pobiera się trzy próbki co oceny:

  • obecności patogenów – najczęściej identyfikuje się paciorkowce, gronkowce i gonokoki;
  • obecności wirusów i grzybów;
  • mikroskopowej pod kątem liczby erytrocytów, leukocytów oraz ilości kryształków kwasu moczowego.

W prawidłowym płynie stawowym liczba erytrocytów nie powinna przekraczać 2000 komórek/ul. Fiozjologiczna liczba leukocytów jest mniejsza niż 200 komórek/ul, z czego 10% to neutrofile. Ich zwiększony odsetek występuje w bakteryjnym zapaleniu stawów, RZS oraz dnie moczanowej. Natomiast w warunkach prawidłowych w płynie stawowym nie występują kryształy, zatem ich obecność zawsze będzie świadczyć o procesie zapalnym. Występujące w płynie stawowym kryształy moczanu sodu są podstawą do rozpoznania dny moczanowej.

Dietoterapia dny moczanowej

Ograniczenie (lub całkowita eliminacja) produktów z dużą zawartością puryn.

Dietoterapia dny moczanowej polega na wprowadzeniu diety niskopurynowej, często określanej jako mleczno – jarską. Mając na uwadze powyższe należy ograniczyć a najlepiej wyeliminować spożycie czerwonego mięsa (wołowiny, wieprzowiny), wywarów z kości i grzybów, podrobów, galaret, konserw mięsnych i wędlin. Wysoka zawartość puryn znajduje się również w tłuszczach pochodzenia zwięrzęcego jak smalec i słonina. Owoce morza a także ryby takie jak śledzie, sardynki i szprotki również charakteryzują się wysoką zawartością puryn. Osoba z dną moczanową powinna ograniczyć również spożywanie suszonych grzybów, drożdży i ostrych przypraw.

Stosując dietę ubogopurynową należy ograniczyć spożywanie związków purynowych do 300 mg dziennie, natomiast w okresie zaostrzenia choroby do 120 mg dziennie. Podstawą codziennego jadłospisu powinny być produkty, które dostarczą niewielką ilość kwasu moczowego, czyli poniżej 50 mg. Ograniczyć należy spożywanie produktów, które dostarczają kwasu moczowego w ilości 50-100 mg. Natomiast całkowicie należy wyeliminować produkty, które po spożyciu uwolnią ponad 100 mg kwasu moczowego.

produkty spożywcze o największej ilości kwasu moczowego
Eliminacja spożycia alkoholu oraz ograniczenie spożywania cukru i słodyczy.

W wielu badaniach wykazano, że spożywanie alkoholu jest ściśle powiązane ze wzrostem ryzyka hiperurykemii i dny moczanowej. Etanol podnosi stężenie kwasu moczowego we krwi. Zaleca się przede wszystkim unikanie picia piwa i napojów spirytusowych. W badaniach wykazano natomiast, że umiarkowane spożywanie wina nie wywierało znaczącego wpływu na hiperurykemię. Zawarte w winie polifenole potencjalnie odgrywają istotną rolę w osłabianiu negatywnego wpływu na wydalanie kwasu moczowego z moczem. Nie ma jednak pewności i badań, co do skutków spożycia większych ilości wina na przebieg dny moczanowej.

Spożywanie dużej ilości cukru i słodyczy natomiast wiążę się z ryzykiem wystąpienia otyłości oraz stymuluje wydzielanie insuliny. Zarówno otyłość jak i hiperinsulinemia są ściśle powiązane z hiperurykemią. Spożywanie zbyt dużej ilości fruktozy prowadzi do wzrostu stężenia kwasu moczowego w surowicy krwi. Zbyt duże ilości przyjmowanej glukozy prowadzą do nadmiernego wydzielania insuliny, czyli hiperinsulinemii. Zarówno glukoza jak i fruktoza mogą być częściowo metabolizowane do kwasu mlekowego, który hamuje wydalanie kwasu moczowego z moczem.

Spożywanie odpowiedniej ilości warzyw i owoców.

Ze względu na dużą ilość puryn w mięsie zaleca się spożywanie białka pochodzenia roślinnego, głównie nasion roślin strączkowych oraz produktów na bazie soi, np. tofu czy tempeh. Wiele publikacji potwierdza ochronny wpływ spożycia soi i produktów sojowych w kontekście profilaktyki i dietoterapii dny moczanowej. Choć produkty roślinne takie jak groch, fasola, soczewica czy szpinak bogate są w związki purynowe, aktualne badania wykazują, że ich częste spożywanie nie wiąże się z wzrostem stężenia kwasu moczowego we krwi.

Spożywanie dużej ilości warzyw wiąże się również z dostarczeniem błonnika pokarmowego oraz sporej ilości witaminy C, która wykazuje działania moczopędne (uryzkozuryczne). Błonnik pokarmowy zaś ogranicza biodostępność (wchłanianie) związków purynowych dostarczanych waz z pożywieniem. Warzywa i owoce są również świetnym źródłem związków fenolowych, które podwyższają stężenie frakcji cholesterolu HDL a zmniejszają frakcję cholesterolu LDL oraz trójglicerydów.

Wiśnie skuteczne w leczeniu dny moczanowej

Wspomniane powyżej związki fenolowe, które występują w wiśniach powodują rzadsze występowanie ostrych napadów dny moczanowej, zaś spożywanie ich w czasie napadu może skrócić czas, stan zapalny i zmniejszyć dolegliwości bólowe. W badaniu, podczas którego osobom podawano 450 gramów wiśni dziennie przez okres 4 tygodni, wykazano obniżenie stężenia we krwi białka CRP. Wiąże się to ze znaczącym złagodzeniem stanów zapalnych, które występują podczas hiperurykemii i dny moczanowej.
Dieta bogata w mleko i przetwory mleczne a także oleje roślinne i ryby.

Dietoterapia dny moczanowej powinna być obfita w oleje roślinne, które są dobrym źródłem kwasu γ-linolenowego oraz dobrej jakości ryb, które są źródłem kwasów omega – 3 oraz DHA. Wymienione kwasy tłuszczowe mają działanie przeciwzapalne i odgrywają istotne znaczenie w prewencji otyłości, hiperlipidemii czy nadciśnienia tętniczego. Produkty spożywcze bogate w w/w kwasy tłuszczowe to olej lniany, rzepakowy, siemię lniane, orzechy włoskie, tłuste ryby morskie jak dorsz czy węgorz.

Do produktów z niską ilością związków purynowych zalicza się mleko i produkty mleczne, które są zalecane w dietoterapii dny moczanowej. Poza tym białka mleka takie jak kazeina i laktoalbumina obniżają stężenie kwasu moczowego we krwi poprzez jego wydalanie z moczem. Zaleca się sięganie po chude mleko (1,5 – 2%) oraz produkty z niego otrzymywane takie jak kefir, jogurt naturalny, maślanka i twaróg. Sery żółte i pleśniowe również mogą znaleźć się w diecie ze względu na bardzo niską ilość kwasu moczowego po ich spożyciu.

dieta w dnie moczanowej
Wysokie spożycie płynów.

Podczas dietoterapii dny moczanowej zaleca się dzienne wypijanie min. 3 litrów płynów, z czego połowa powinna stanowić woda mineralna niegazowana. Dozwolone są herbatki ziołowe i owocowe bez dodatku cukru, wody alkaiczne, mleko oraz napoje roślinne, również bez dodatku cukru. Tak duża ilość spożywanych płynów ma na celu zapobieżenie zbyt dużemu zagęszczeniu się moczu i ryzyku wytrącania soli moczanowych w kanalikach moczowych.

Jak już wcześniej wspomniałam moczopędnie działa również witamina C, która hamuje resorpcję zwrotną kwasu moczowego w kanalikach moczowych. Witamina C poprawia czynność nerek i zwiększa filtrację kłębuszkową. Dobrym źródłem witaminy C znajdziemy w owocach dzikiej róży, aronii, czarnej porzeczce, a także truskawkach, borówkach i owocach cytrusowych, które można dodawać do spożywanej wody.

kawa a dna moczanowa

Profilaktyka oraz ogólne zalecenia

Redukacja masy ciała.

Leczenie dny moczanowej to nie tylko farmakologia oraz odpowiednia dietoterapia ale także utrzymanie prawidłowej masy ciała. Redukcja masy ciała obniża stężenie kwasu moczowego we krwi, ale także zmniejsza ryzyko zgonu na skutek chorób serca i układu krążenia. Utrzymanie prawidłowej masy ciała pozytywnie wpływa również na poziom cholesterolu we krwi, zmniejsza nadciśnienie tętnicze oraz poprawia wrażliwość tkanek na insulinę. W przypadku nadwagi lub otyłości zaleca się wprowadzenie diety redukcyjnej, opartej na wyżej wymienionych zasadach dietoterapii dny moczanowej. Nie zaleca się głodówek ani restrykcyjnych diet nieskoenergetycznych i niskowęglowodanowych.

Umiarkowany wysiłek fizyczny.

Jako element wspomagający proces odchudzania zaleca się wprowadzenie umiarkowanego wysiłku fizycznego. Osoby z dną moczanową powinni natomiast wystrzegać się intensywnego wysiłku fizycznego, na skutek którego dochodzi do wzrostu stężenia kwasu mlekowego odpowiedzialnego za hamowanie wydalania kwasu moczowego wraz z moczem.

Odpowiednia obróbka termiczna produktów spożywczych.

Zaleca się aby posiłki przygotowywać poprzez:

  • gotowanie w dużej ilości wody
  • duszenie (bez wstępnego obsmażania)
  • pieczenie (bez dodatku tłuszczu)

W celu zmniejszenia związków purynowych zaleca się również podwójne gotowanie. Zupy powinny być gotowane na wywarach warzywnych, niewskazane są zupy i sosy na wywarach mięsnych, kostnych czy grzybowych. Należy również unikać smażenia, pieczenia z dodatkową ilością tłuszczu czy obsmażania produktów.

Przykładowy jadłospis w dnie moczanowej do pobrania za darmo

przykładowy jadłospis w dnie moczanowej
Kliknij w obrazek, aby pobrać przykładowy jadłospis w dnie moczanowej

Przykładowy jadłospis ma na celu zobrazowanie jak powinna wyglądać prawidłowa dietoterapia dny moczanowej. Jeśli zależy Ci na opracowaniu indywidualnego jadłospisu, dostosowanego do Twoich potrzeb oraz preferencji zapraszam do kontaktu.

Bibliografia:
  • Ostrowska L., Orywal K., Stefańska E., Diagnostyka laboratoryjna w dietetyce, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2018;
  • D. Włodarek, E. Lange, L. Kozłowska, D. Głąbska: Dietoterapia. Wyd. PZWL.
  • Walasek J., Dna moczanowa. Diagnostyka, leczenie, zasady żywieniowe (cz. I), Współczesna dietetyka, Wrzesień 2020, nr 31, str. 24-28;
  • Walasek J., Dna moczanowa. Diagnostyka, leczenie, zasady żywieniowe (cz. II), Współczesna dietetyka, Listopad 2020, nr 32, str. 58-62;
  • Wedziuk A., Czy chorując na dnę moczanową należy eliminować rośliny strączkowe? Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Źródło.
0 0 głosy
Article Rating
Subskrypcja
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Informacje zwrotne w linii
Zobacz wszystkie komentarze
0
Chciałabym wiedzieć co na ten temat myślisz, fajnie jeśli zostawisz komentarzx
()
x