Dietoterapia,  Witaminy i minerały

Niedokrwistość z niedoboru żelaza

Niedokrwistość jest chorobą, która najczęściej dotyka kobiety w wieku rozrodczym, osoby starsze oraz osoby na diecie wegetariańskiej bądź wegańskiej. Osoby, które zmagają się z pasożytami, chorobami autoimmunologicznymi oraz nowotworami również należą do grupy ryzyka. Dzisiaj chciałabym poruszyć temat niedokrwistości, która wynika z niedoboru żelaza w diecie. Chciałabym zwrócić Waszą uwagę, iż niedokrwistość może być też wynikiem niedoboru innych pierwiastków bądź witamin (witaminy B12 bądź kwasu foliowego).

Żelazo.

Światowa Organizacja Zdrowia uznała 19 pierwiastków śladowych, w tym żelazo, za istotne pod względem zdrowia człowieka. Żelazo odgrywa kluczową rolę i pełni wiele istotnych funkcji w organizmie. Jego głównym zadaniem jest transport tlenu i elektronów do komórek organizmu. Uczestniczy także w wielu podstawowych i niezbędnych do życia przemianach metabolicznych jak np. oksydaza tj. przeniesienie wodoru na tlen, w wyniku czego powstaje woda. Żelazo wspomaga pracę wielu hormonów, w tym tarczycy jak również oczyszcza organizm z toksyn (głównie na tle przyjmowanych leków). Niedobór, ale również nadmiar żelaza, jest dla organizmu szkodliwy i powoduje wiele nieprzyjemnych objawów i dolegliwości. Najczęściej jednak to niedokrwistość z niedoboru żelaza jest podłożem wielu problemów ze zdrowiem.

Żelazo, które dostarczamy z pożywienia, możemy podzielić na hemowe i niehemowe. Żelazo hemowe występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego i jego biodostępność z diety może wynosić do 30%. Główne źródło żelaza hemowego to wątroba wieprzowa, wątróbka kurczaka, wątroba wołowa i cielęca. Niehemowe żelazo występuje głównie w produktach roślinnych, najwięcej w zbożach i nasionach, mniej w warzywach i owocach. Przyswajalność żelaza niehemowego waha się w granicach od 1 do 10%. Główne źródło żelaza niehemowego to pestki dyni, zarodki pszenne, soja, mak niebieski, fasola biała, soczewica i natka pietruszki. Istnieje również podział na żelazo pełnowartościowe i niepełnowartościowe, jednak jest to niepoprawna forma nazewnictwa i podziału tego pierwiastka. Zarówno żelazo hemowe jak i niehemowe jest pełnowartościowe. Różnica wynika z budowy jonowej, która przekłada się na łatwość rozpuszczania i wchłaniania w organizmie. Paradoksalnie im większy niedobór żelaza w organizmie, tym zwiększa się jego biodostępność z pożywienia.

Zapotrzebowanie na żelazo.
Niemowlęta do 6 msc życia*0,3 mg/dobę**
Niemowlęta powyżej 6 msc życia do 1 roku11 mg/dobę
Dzieci 1 – 3 roku życia7 mg/dobę
Dzieci 4 – 9 roku życia 10 mg/dobę
Chłopcy 10 – 18 roku życia 12 mg/dobę
Dziewczęta 10 – 12 roku życia (przed miesiączką)10 mg/dobę
Dziewczęta 10 – 18 roku życia (po wystąpieniu miesiączki)15 mg/dobę
Kobiety 19 – 50 roku życia 18 mg/dobę
Kobiety w ciąży27 mg/dobę
Kobiety powyżej 51 roku życia 10 mg/dobę
Mężczyźni powyżej 19 roku życia 10 mg/dobę

*Niemowlęta urodzone w terminie.

**W organizmie urodzonego w terminie noworodka występują bardzo duże zapasy żelaza związanego w hemoglobinie we krwi. Zapas wyczerpuje się między 4 a 6 miesiącem życia.

Czynniki obniżające biodostępność żelaza.

Fityniany. Głównie znajdują się w warstwie zbóż, nasionach, orzechach i roślinach strączkowych. Zmniejszają biodostępność żelaza ze względu na tworzenie się kompleksów, trudno rozpuszczalnych w jelitach, nietrawionych i wydalanych z organizmu. Na szczęście w prosty i łatwy sposób można na to zaradzić. Na przykład, rośliny nasion strączkowych wystarczy odpowiednio długo namaczać przed gotowaniem, min. 12 godzin. Fermentacja również rozkłada kwasy fitynowe, warto zatem wybierać pieczywo na naturalnym zakwasie. Do posiłków bogatych w kwas fitynowy polecam dodawać także witaminę C.

Szczawiany. Produkty bogate w szczawiany to botwina, szczaw, szpinak, herbata zielona liściasta, a także popularne herbaty ziołowe na trawienie, lepszy sen, prawidłową pracę serca czy uspakajające. Tak samo jak kwas fitynowy wiąże się z pierwiastkami tworząc nierozpuszczalne kompleksy. Nie jest to negatywne zjawisko, ponieważ organizm w taki sposób chroni się przed nadmiarem żelaza w diecie, który może doprowadzić nawet do nowotworu jelita grubego. Kwas szczawiowy najbardziej ogranicza biodostępność wapnia, o czym pisałam TUTAJ, może on doprowadzić do utraty wapnia ze krwi, poprzez wydalanie dużej ilości hemoglobiny w moczu. Jaki ma to związek z żelazem? To właśnie w hemoglobinie znajduje się aż 65% zapasów żelaza. Produkty, które bogate są w kwas szczawiowy warto gotować, ich redukcja bowiem wynosi aż 50%.

Wapń. Jest największym antagonistą względem żelaza. Jednoczesne spożywanie produktów bogatych w obydwa pierwiastki, znacząco obniży bądź całkowicie zahamuje wchłanianie się żelaza.

Błonnik. Choć błonnik pokarmowy ma wiele pozytywnych właściwości prozdrowotnych, w tym skutecznie chroni nas przed przeziębieniem (o czym przeczytasz TUTAJ), niestety zbyt duża ilość w pożywieniu zmniejsza biodostępność żelaza. Błonnik obniża także skuteczność innych pierwiastków, a także przyjmowanych leków.

Taniny. Występują głównie w kawie i herbacie, winie czerwonym, ale także w owocach takich jak borówka, żurawina, truskawka czy malina. Taniny zaliczane są do polifenoli, które mogą pozytywnie wpływać na organizm, ich główną rolą jest eliminacja “złych” bakterii z jamy ustnej i jelit. Spowalniają także rozwój komórek nowotworowych. Pomimo tak pozytywnego wpływu są silnym osłabiaczem biodostępności żelaza z pożywienia. Świadczy o tym fakt, iż taniny stosowane są w przemyśle w walce z korozją w obiektach żelaznych. Warto zatem wstrzymać się z kawą, czy herbatą po spożytym posiłku.

Czynniki zwiększające biodostępność żelaza.
  • Witamina C, czyli kwas askorbinowy. Zwiększa kwasowość żołądka, przez co ułatwia rozpuszczanie się żelaza, zwłaszcza niehemowego.
  • Kwas mlekowy, znajdujący się w kiszonkach. Kolejna grupa produktów spożywczych, która znacząco ułatwi rozpuszczalność i wchłanianie się żelaza niehemowego.
  • Kwas foliowy, który występuje głównie w zielonych warzywach takich jak kapusta, brukselka czy szparagi. Zwiększa biodostępność żelaza poprzez produkcję kwaśnych soli żołądkowych.
  • Miedź, która jest niezbędna do metabolizmu żelaza. Polecam łączyć produkty spożywcze, które mają wysokie stężenie żelaza i miedzi, na przykład podroby, ziarna, ostrygi.
Objawy niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Przy wyczerpaniu zapasów żelaza z organizmu, dochodzi do niedoborów, które nie są zaliczane jeszcze jako niedokrwistość. Jest to utajone stadium rozwoju niedoboru żelaza, podczas którego w pierwszej kolejności dochodzi do osłabienia fizycznego i psychicznego. Najczęstsze objawy to senność, drażliwość, niechęć do aktywności fizycznej, bóle i zawroty głowy. W późniejszym stadium dochodzi do duszności, kołatania serca a nawet choroby wieńcowej. Niedobór żelaza powoduje również z wypadanie włosów i paznokci, zajady w kącikach ust oraz zmiany zanikowe śluzówki żołądka. W okresie jawnej niedokrwistości znacząco spada ilość erytrocytów i stężenie hemoglobiny we krwi obwodowej.

Diagnostyka laboratoryjna niedokrwistości.

W diagnostyce niedoborów żelaza i niedokrwistości wykonuje się przede wszystkim obwodowe badanie krwi oraz parametry gospodarki żelazowej.

Stężenie hemoglobiny we krwi (Hb) – jak już wcześniej wspominałam, to w hemoglobinie znajduje się najwięcej związanego żelaza. Wartości referencyjne dla kobiet wahają się w zakresie 11,7 – 15,5 g/dl, zaś u mężczyzn 13,2 – 17,3 g/dl. W zależności od stężenia hemoglobiny we krwi, niedokrwistość dzieli się na:

  • łagodną, przy stężenieu Hb u kobiet wynosi 10 – 12 g/dl, a u mężczyzn 10- 13,5 g/dl;
  • umiarkowaną, przy stężeniu Hb wynosi 8 – 9,9 g/dl;
  • ciężką, przy stężęniu Hb wynosi 6,5 – 7,9 g/dl;
  • zagrażającą życiu, przy stężęniu Hb wynosi poniżej 6,5 g/dl.

Średnia objętość erytrocytów (MCV) – parametr krwi obwodowej, który pomaga w zdiagnozowaniu przyczyny niedokrwistości. Wartości referencyjne wynoszą 86 – 98 mm3. Obniżone MCV świadczy o niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Stężenie żelaza w surowicy krwi – parametr określający stężenie pierwiastka we krwi oraz ewentualnie stopień niedoboru. Wartości referencyjne wynoszą u kobiet 60-160 ug/dl, zaś u mężczyzn 80-180 ug/dl.

Całkowita zdolność wiązania żelaza (TIBC) – parametr, który pomaga w zdiagnozowaniu przyczyny niedokrwistości na tle chorób przewlekłych. Wykorzystywany podczas diagnozy przyczyny niedokrwistości na tle chorób przewlekłych. Wartości referencyjne wynoszą 250 – 460 ug/dl.

Stężenie ferrytyny w surowicy krwi – jedno z podstawowych badań określających zapas żelaza w organizmie. Zakres referencyjny u kobiet wynosi 10 – 150 ng/ml, zaś u mężczyzn 12 – 300 ng/ml. Stężenie ferrytyny zwiększa się w stanach zapalnych organizmu, uszkodzeniach tkanek, chorobach wątroby, a także przy nowotworach.

Interakcje żelaza z lekami.

Żelazo najlepiej wchłania się na czczo z witaminą C. Niestety w połączeniu z innymi lekami wchodzi w silne interakcje, często obniżając skuteczność przyjmowanego leku.

Hormony tarczycy stosowane w leczeniu niedoczynności (lewotyroksyna).Obniża absorpcję hormonu i zmniejsza jego działanie.
Leki stosowane w chorobie Parkinsona (lewodopa).Obniża absorpcję leku i zmniejsza jego działanie.
Leki na nadciśnienie zawierające w składzie kaptopryl.Obniża absorpcję leku i zmniejsza jego działanie.
Leki przeciwzapalne w chorobie Leśniowskiego – Crohna i nieswoistym zapaleniu jelita grubego zawierające sulfasalazynę.Obniża absorpcję leku i żelaza.
Przyjmowanie żelaza przy jednoczesnym przyjmowaniu magnezu.Obniża absorpcję żelaza.

Bibliografia:

  • KOSMOS Problemy Nauk Biologicznych, J.M. Dróżdż – Afelt, B. Koim – Puchowska, A. Menka: Wybrane Pierwiastki śladowe w organizmie człowieka, Tom 68, wydanie z 2019 roku;
  • Postępy biologii komórki, R. Staroń, A. Styś, R. Starzyński, A. Gajowiak, P. Lipiński: Enterocyt – wąskie gardło metabolizmu żelaza, Tom 42, wydanie z 2015 roku;
  • Prace Poglądowe Medycyna Paliatywna, M. Badian, T. Dzierżanowski: Suplementacja witamin u chorych onkologicznych, wydanie z 2018 roku;
  • L. Ostrowska, K. Orywal, E. Stefańska: Diagnostyka laboratoryjna w dietetyce, Wydawnictwo PZWL;
  • redakcja naukowa M. Jarosz: Normy żywienia dla populacji Polski, Wydawnictwo PZWL;
  • D. Włodarek, E. Lange, L. Kozłowska, D. Głąbska: Dietoterapia, Wydawnictwo PZWL;
  • I. Kibil: Wege dieta roślinna w praktyce, wydanie PZWL;
  • M. Jarosz, J. Dzieniszewki: Uważaj, co jesz, gdy zażywasz leki. Interakcje między żwynością, suplementami diety a lekami, wydawnictwo PZWL.
  • D.S. Paauw, L.R. Burkholder, M.B. Migeaon: Choroby wewnętrzne, praktyczny przewodnik kliniczny, tom 2, Wrocław 2009.
0 0 głosuję
Article Rating
Subskrypcja
Powiadom o
guest
1 Komentarz
najstarszy
najnowszy oceniany
Informacje zwrotne w linii
Zobacz wszystkie komentarze
trackback

[…] Stosując dietę roślinną, mam na myśli każdy rodzaj wegetarianizmu, warto sprawdzić stężenie witaminy B12 we krwi wraz z pełną morfologią obwodową krwi. W moim artykule na temat niedokrwistości znajdziecie opis istotnych badań wraz z interpretacją wyników. […]

1
0
Chciałabym wiedzieć co na ten temat myślisz, fajnie jeśli zostawisz komentarzx
()
x